काठमाडौं । दशैँ नेपालीहरूको प्रमुख चाड हो। आफन्तसँगको भेटघाट, मीठा परिकार, मासुका विभिन्न स्वाद र रमाइलोले दशैँलाई विशेष बनाउँछन्। तर, चाडपर्वका बेला खानपानमा ध्यान नदिँदा ग्यास्ट्रिक, अपच, पेट दुख्ने, अम्लपित्त तथा पाचन प्रणालीसम्बन्धी अन्य समस्या देखिन सक्छन्। अत्यधिक मासु, चिल्लो खानेकुरा र मदिराको सेवनले स्वास्थ्यमा थप जोखिम निम्त्याउन सक्छ।

वीर अस्पतालका पेट तथा पाचन प्रणाली रोग विशेषज्ञ प्रा. डा. भूपेन्द्र कुमार बस्नेतले दशैँलाई खानेकुरामा मात्र केन्द्रित नगरी परिवारसँग समय बिताउने, खुसी साटासाट गर्ने र स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने अवसरका रूपमा लिनुपर्ने बताएका छन्।

‘द हेल्थ शो’सँगको कुराकानीमा उनले चाडपर्वका बेला सन्तुलित भोजन, नियमित व्यायाम र स्वस्थ जीवनशैलीमा ध्यान दिनुपर्ने बताए। उनका अनुसार पाचन प्रणाली स्वस्थ राख्न खानपानको गुणस्तर र खाने तरिकाले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

१. मासु खानुहोस्, तर सन्तुलित मात्रामा

दशैँमा मासुका परिकार बढी खाने चलन छ। तर, एकैपटक धेरै मासु खाने, अत्यधिक चिल्लो परिकार सेवन गर्ने र लामो समयसम्म असन्तुलित भोजन गर्दा पाचन प्रणालीमा समस्या आउन सक्छ।

डा. बस्नेतका अनुसार शरीरलाई स्वस्थ राख्न प्रोटिन, कार्बोहाइड्रेट, बोसो, फलफूल, तरकारी र पानीसहितको सन्तुलित आहार आवश्यक हुन्छ। मासु प्रोटिनको राम्रो स्रोत भए पनि मासु मात्रै खाएर सन्तुलित पोषण प्राप्त हुँदैन।

मासुसँगै सागसब्जी, फलफूल र अन्य पौष्टिक खानेकुरा पनि खानुपर्छ। मासु नखाने व्यक्तिले दाल, गेडागुडी, च्याउ तथा पनिरजस्ता खानेकुराबाट प्रोटिन प्राप्त गर्न सक्छन्।

२. सेकुवा र पोलेको मासुमा सावधानी अपनाउनुहोस्

दशैँमा सेकुवा, पोलेको मासु तथा बारम्बार तताइएको तेलमा पकाइएका परिकारको सेवन बढ्ने गर्छ। तर, मासु अत्यधिक डढाएर खाने र एउटै तेल पटक–पटक तताएर प्रयोग गर्ने बानी स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन सक्छ।

डा. बस्नेतले सेकुवा पोल्दा देखिने कालो डढेको भागमा हानिकारक रसायन बन्न सक्ने भएकाले त्यस्ता परिकारबाट बच्नुपर्ने बताए। विशेषगरी मासु डढ्ने गरी नपोल्ने र खाना पकाउँदा तेलको गुणस्तर तथा प्रयोगमा ध्यान दिनुपर्ने उनको सुझाव छ।

३. ग्यास्ट्रिक भन्दै जथाभावी औषधि नखानुहोस्

पेट दुख्ने, पोल्ने वा अपच हुनेबित्तिकै ग्यास्ट्रिक भएको ठानेर औषधि खाने बानी धेरैमा पाइन्छ। तर, पेट दुख्नुका कारण ग्यास्ट्राइटिस वा अल्सर मात्र नभई कलेजो, पित्तथैली, अग्न्याशय तथा आन्द्रासम्बन्धी समस्या पनि हुन सक्छन्।

डा. बस्नेतका अनुसार चिकित्सकीय सल्लाहबिना ग्यास्ट्रिकको औषधि लामो समयसम्म सेवन गर्नु उचित हुँदैन। त्यस्तै, हेलिकोब्याक्टर पाइलोरी (एच. पाइलोरी) संक्रमणको परीक्षण र उपचार आवश्यकताअनुसार गर्नुपर्छ। अनावश्यक रूपमा एन्टिबायोटिक सेवन गर्दा एन्टिबायोटिक प्रतिरोधको जोखिम बढ्न सक्छ।

पेट दुख्ने समस्या बारम्बार दोहोरिएमा वा लामो समयसम्म रहेमा चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्छ। दिसामा रगत देखिने, कालो दिसा हुने, रगत बान्ता हुने वा तीव्र पेट दुखाइ भए तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा जानुपर्छ।

४. खाना खाएलगत्तै नसुत्नुहोस्

खाना खाएलगत्तै सुत्ने बानीले अम्लपित्त अर्थात् एसिड रिफ्लक्सको समस्या बढाउन सक्छ। विशेषगरी राति खाना खाएपछि तुरुन्तै ओछ्यानमा जानेभन्दा केही समय हल्का हिँडडुल गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

डा. बस्नेतले खाना खाएपछि कम्तीमा एकदेखि दुई घण्टापछि मात्र सुत्ने सुझाव दिएका छन्। यसका साथै नियमित समयमा खाना खाने, पर्याप्त निद्रा लिने र तनाव व्यवस्थापन गर्ने बानीले पाचन स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ।

५. दशैँमा पनि शारीरिक सक्रियता कायम राख्नुहोस्

चाडपर्वमा खानपान र भेटघाटमा व्यस्त हुँदा नियमित व्यायाम छुट्ने गर्छ। तर, शारीरिक गतिविधिको कमीले तौल बढ्ने, मधुमेह, उच्च रक्तचाप तथा फ्याटी लिभरजस्ता समस्याको जोखिम बढाउन सक्छ।

डा. बस्नेतका अनुसार नियमित हिँडडुल, व्यायाम र तौल नियन्त्रणले समग्र स्वास्थ्य सुधार गर्न मद्दत गर्छ। त्यसैले दशैँमा पनि सम्भव भएसम्म हिँडडुल गर्ने, लामो समय निष्क्रिय भएर नबस्ने र आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार शारीरिक गतिविधि कायम राख्नुपर्छ।

चाडपर्व भनेको खाने मात्र होइन, खुसी साटासाट गर्ने अवसर हो

डा. बस्नेतले दशैँलाई अत्यधिक मासु खाने, मदिरा सेवन गर्ने र असन्तुलित जीवनशैली अपनाउने अवसरका रूपमा मात्र लिन नहुने बताए। उनका अनुसार परिवारका सदस्यसँग भेटघाट गर्ने, सुखदुःख साटासाट गर्ने र खुसी बाँड्ने परम्परालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

सन्तुलित भोजन, सुरक्षित खानेकुरा, नियमित व्यायाम, पर्याप्त निद्रा र तनाव व्यवस्थापनमा ध्यान दिन सके दशैँको रमाइलोसँगै स्वास्थ्य पनि जोगाउन सकिन्छ।