काठमाडौं । भारतको राजधानी नयाँदिल्लीमा बढ्दो वायु प्रदूषण नियन्त्रण गर्न सरकारले थप कडा प्रतिबन्ध लागू गरेको छ। प्रदूषणको स्तर बढ्दै गएपछि आइतबारदेखि सवारीसाधनको पार्किङ शुल्क दोब्बर बनाउनुका साथै सरकारी तथा निजी कार्यालयका कर्मचारीलाई घरबाटै काम गर्न निर्देशन दिइएको छ।

दिल्लीमा लागू गरिएको नयाँ व्यवस्थाको मुख्य उद्देश्य सवारीसाधनबाट निस्कने धुवाँ तथा अन्य प्रदूषकको मात्रा घटाउनु रहेको अधिकारीहरूले बताएका छन्।

नयाँ व्यवस्थाअनुसार तोकिएको उत्सर्जन मापदण्ड पूरा नगर्ने सवारीसाधनलाई राजधानी प्रवेशमा रोक लगाइनेछ। त्यस्तै, धुलो उड्ने गरी गरिने भत्काउने कार्य तथा खुला क्षेत्रमा हुने निर्माण गतिविधिमा तत्काल लागू हुने गरी प्रतिबन्ध लगाइएको छ।

मुख्यमन्त्री रेखा गुप्ताको कार्यालयले जारी गरेको विज्ञप्तिअनुसार नोभेम्बर १ देखि दिल्लीको ‘शीतकालीन कार्ययोजना’ लागू भएको छ। योजनामा प्रदूषण नियन्त्रणका कडा उपाय अवलम्बन गर्ने, प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने र चौबिसै घण्टा निगरानी गर्ने व्यवस्था गरिएको छ।

दिल्ली सरकारले पछिल्लो एक महिनादेखि नै प्रदूषण नियन्त्रणका विभिन्न उपाय लागू गर्दै आएको छ। यसअन्तर्गत फोहोर जलाउन रोक लगाउनुका साथै कोइला र दाउरा प्रयोग गरेर खाद्य परिकार तयार गर्ने सडक किनारका पसलमा पनि प्रतिबन्ध लगाइएको छ।

तर, विगतका वर्षमा लागू गरिएका यस्तै उपायले नोभेम्बरदेखि जनवरीसम्म दिल्लीलाई ढाक्ने बाक्लो धुवाँ र वायु प्रदूषण नियन्त्रणमा अपेक्षित सफलता पाउन सकेका छैनन्। जाडोयाममा तापक्रम घट्दा प्रदूषक कण जमिनको सतह नजिकै जम्मा हुने भएकाले प्रदूषणको समस्या थप जटिल बन्ने गर्छ।

वायु प्रदूषणका कारण स्वास्थ्यमा गम्भीर जोखिम

दिल्लीमा वायु प्रदूषणका प्रमुख स्रोतमा सवारीसाधनबाट निस्कने धुवाँ, कोइलाबाट सञ्चालित विद्युत् केन्द्र, औद्योगिक गतिविधि, निर्माण कार्यबाट उड्ने धुलो तथा छिमेकी राज्यमा बाली भित्र्याएपछि खेतमा बाँकी रहेका अवशेष जलाउने कार्य रहेका छन्।

भारतको वातावरण मन्त्रालयका अनुसार दिल्लीमा जाडोयाममा हुने वायु प्रदूषणमा सवारीसाधनको योगदान २३ प्रतिशत छ। कृषि अवशेषलगायत जैविक पदार्थ जलाउँदा २० प्रतिशत र कोइलाबाट सञ्चालित विद्युत् केन्द्रसहितका उद्योगबाट करिब नौ प्रतिशत प्रदूषण हुने गरेको छ।

वायु प्रदूषणमा पाइने पीएम–२.५ नामक सूक्ष्म कण मानव स्वास्थ्यका लागि विशेष जोखिमपूर्ण मानिन्छन्। यी कण श्वासप्रश्वासका माध्यमबाट फोक्सोको भित्री भागसम्म पुग्न सक्छन् र स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्छन्।

जाडोयामका मुख्य महिनामा दिल्लीमा पीएम–२.५ को मात्रा प्रतिघनमिटर ३०० माइक्रोग्रामभन्दा बढी पुग्ने गरेको छ। यो विश्व स्वास्थ्य संगठनले सिफारिस गरेको दैनिक सीमाभन्दा करिब २० गुणा बढी हो।

गत वर्ष दिल्लीमा पीएम–२.५ को मात्रा प्रतिघनमिटर ८४६ माइक्रोग्रामसम्म पुगेको थियो। यो विश्व स्वास्थ्य संगठनको मापदण्डभन्दा ५६ गुणा बढी हो।

आइतबार गरिएको मापनमा पीएम–२.५ को मात्रा प्रतिघनमिटर २०१ माइक्रोग्राम रहेको थियो। यो सुरक्षित सीमाभन्दा १३ गुणाभन्दा बढी हो। पछिल्ला केही दिनमा परेको वर्षाका कारण प्रदूषणको स्तर केही घटेको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।

भारतमा वायु प्रदूषणका कारण लाखौँको मृत्यु

वायु प्रदूषणले श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या मात्र नभई मुटु तथा फोक्सोसम्बन्धी रोगको जोखिमसमेत बढाउँछ। विशेषगरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला तथा दीर्घरोग भएका व्यक्तिहरू बढी जोखिममा हुन्छन्।

‘द ल्यान्सेट प्लानेटरी हेल्थ’ जर्नलमा सन् २०२४ मा प्रकाशित अध्ययनअनुसार सन् २००९ देखि २०१९ सम्म भारतमा वायु प्रदूषणका कारण ३८ लाख मानिसको मृत्यु भएको थियो।

दिल्लीमा प्रत्येक वर्ष जाडोयामसँगै दोहोरिने वायु प्रदूषणको समस्याले जनस्वास्थ्यमा गम्भीर चुनौती थप्दै आएको छ। सरकारले प्रतिबन्धात्मक उपाय लागू गरे पनि दीर्घकालीन प्रदूषण नियन्त्रणका लागि सवारीसाधन, उद्योग, निर्माण क्षेत्र तथा कृषि अवशेष व्यवस्थापनमा प्रभावकारी कदम आवश्यक देखिएको छ।